Hoe wordt goud gewonnen en waarom zijn sommige methoden schadelijk

Stel je voor: je draagt een prachtige gouden ring of kijkt naar de goudkoers op je telefoon. Goud is overal, van sieraden tot de reserves van centrale banken.

Maar achter dat glanzende metaal gaat een verhaal schuil dat minder mooi is. Hoe komt dat goud eigenlijk uit de grond? En waarom wordt er soms zo fel gediscussieerd over de manier waarop het gewonnen wordt?

In dit artikel duiken we in de wereld van de goudwinning. We bekijken de methoden, van de ouderwetse goudpan tot megamijnen, en leggen uit waarom sommige manieren extreem schadelijk zijn voor mens en planeet.

De zoektocht naar goud: van oudheid tot nu

De liefde voor goud is oud. Zo’n 4.000 jaar geleden gebruikten de Egyptenaren het al voor religieuze kunst en om farao’s rijk te laten lijken.

Later maakten de Romeinen er munten van. In de 16e eeuw veranderde de ontdekking van Amerika alles; er werd massaal goud gezocht, wat de wereld economie op zijn kop zette. Vroeger was het vooral zwaar lichamelijk werk met een beitel en een hamer. Tegenwoordig is de goudwinning een high-tech industrie geworden, maar helaas is de impact op de natuur vaak nog net zo groot, of zelfs groter.

De methoden van goudwinning: van modder tot chemicaliën

Er zijn grofweg drie manieren waarop goud uit de grond wordt gehaald. De methode hangt af van waar je bent en hoeveel goud er ligt.

Dit is de oudste en meest traditionele manier. Je ziet het vaak nog in ontwikkelingslanden.

1. Handmatig delven: de goudzoeker met een pan

Een goudzoeker staat in een rivier, schept zand en grind op en spoelt het weg met water. Wat overblijft zijn de zwaardere gouddeeltjes. Dit heet ook wel pannen of sluizen.

In gebieden zoals delen van Peru of Indonesië doen families dit al generaties lang. Het is zwaar werk, maar de impact op het milieu is relatief klein, mits er geen chemicaliën worden gebruikt. De opbrengst is vaak laag; sommige mijnwerkers vinden minder dan 1 gram per dag. Hierbij gebruiken kleine groepen of bedrijven machines, zoals mini-graafmachines (mini-excavators) of simpele pompen.

2. Kleinschalige mijnbouw: een stapje groter

Ze graven dieper dan met de hand mogelijk is. Dit komt veel voor in landen als Ghana en Zimbabwe.

Het is productiever dan handmatig delven, maar vaak minder gereguleerd. Hier gaat het vaak mis met het lozen van vervuild water zonder zuivering.

3. Grootschalige mijnbouw: de industrie-giganten

Dit is de meest bekende en tegelijk meest omstreden methode. Hier draait alles om volume. Grote bedrijven gebruiken enorme machines om miljoenen tonnen steen en grond per jaar te verplaatsen.

Denk aan bulldozers en enorme graafmachines. Er zijn twee hoofdtechnieken binnen deze categorie:

Open-pit mining (dagbouw)

Bij deze methode wordt de aarde opengebroken alsof je een enorme put graaft. Het goud zit vaak verspreid in lagen steen. Om het goud eruit te halen, worden chemicaliën gebruikt.

De meest voorkomende is cyanide. Het gesteente wordt fijn gemalen en in een bad van cyanide gelegd.

Heuvelbouw (Heap Leaching)

Het cyanide lost het goud op, waarna het wordt teruggewonnen uit de oplossing.

Dit proces is efficiënt voor lage concentraties goud, maar het is extreem giftig. Een klein lek kan een hele rivier vergiftigen. Dit is een variant van de grootschalige winning.

Hier worden enorme bergen steenafval opgebouwd. Vervolgens wordt er een oplossing van chemicaliën (meestal cyanide) overheen gespoten. Het water loopt door de stapel steen, neemt het goud op en wordt opgevangen. Dit is goedkoop, maar de risico’s zijn groot. Als de liners (plastic bekleding) onder de berg scheuren, lekt het gif de grond in.

Waar ter wereld wordt goud gevonden?

Goud wordt overal ter wereld gewonnen, maar sommige landen zijn echte toppers. In 2023 waren dit de grootste producenten:

• China: De onbetwiste nummer 1, goed voor ongeveer 10% van de wereldproductie. Ze delven er op grote schaal.
• Rusland: Nummer 2, met enorme reserves in Siberië.
• Australië: Een stabiele producent, bekend om grote open-pit mijnen in West-Australië.
• Verenigde Staten: Vooral in Nevada en Alaska wordt op grote schaal goud gewonnen.
• Canada: Belangrijk voor de Noord-Amerikaanse markt.

Daarnaast zijn landen als Ghana, Peru, Indonesië en Zuid-Afrika cruciaal. De goudprijs schommelt constant, maar ligt vaak rond de 2.000 dollar per ounce (ongeveer 31 gram).

Deze hoge prijs drijft de winning aan, ook op plekken waar het milieuonderhoud niet op orde is.

Waarom zijn sommige methoden zo schadelijk?

Het simpele antwoord: chemicaliën en schaal. Terwijl handmatig delven soms duurzaam kan zijn, is grootschalige winning dat zelden.

De ecologische voetafdruk

De impact is enorm. De grootste boosdoener is cyanide.

Hoewel het in gecontroleerde situaties veilig kan worden gebruikt, gebeurt dat lang niet altijd. Een bekend voorbeeld is de ramp in het Roemeense Baia Mare in 2000, waar een dam brak en cyanide een grote rivier vergiftigde, waardoor vissen stierven tot in Hongarije toe. Daarnaast is er het probleem van kwik.

In kleinschalige mijnbouw wordt kwik nog steeds gebruikt om gouddeeltjes te binden. Dit kwik belandt in de lucht en in het water, waardoor het giftig wordt voor vissen en mensen.

• Ontbossing: Om ruimte te maken voor mijnen worden regenwouden gekapt.
• Gat in de grond: Open-pit mijnen laten diepe gaten achter die het landschap voorgoed veranderen.
• Stof en rook: Het malen van steen zorgt voor fijnstof dat de lucht vervuilt.

De sociale impact: mensenrechten en gezondheid

Het breekt niet af en hoopt zich op in de voedselketen (bioaccumulatie). Verder is er de fysieke schade: De schade beperkt zich niet tot de natuur. In landen waar de wetgeving minder streng is, gebeuren er verschrikkelijke dingen:

• Gezondheidsrisico’s: Mijnwerkers ademen giftige stoffen in zonder bescherming. Blootstelling aan kwik kan leiden tot neurologische schade, en aan cyanide tot acute vergiftiging.
• Kinderarbeid: Helaas werken er nog steeds kinderen in goudmijnen, vooral in Afrika en Azië. Ze zijn kwetsbaar voor ongelukken en longaandoeningen.
• Verplaatsing: Grote mijnbouwprojecten nemen vaak land in beslag dat eigendom is van lokale gemeenschappen. Dorpen worden verplaatst zonder compensatie.
• Conflictgebieden: Goud is een "bloedmineraal". In sommige gebieden financieren illegale mijnbouw gewapende conflicten.

Is er een betere manier? Duurzame goudwinning

Gelukkig is er beweging. Consumenten worden kritischer en eisen transparantie.

• Fairmined: Dit keurmerk garandeert dat goud is gewonnen onder eerlijke werkomstandigheden en met minimale milieuschade.
• Responsible Jewellery Council (RJC): Een organisatie die juweliers en mijnbouwbedrijven certificeert op ethiek en duurzaamheid.
• Recycling: Een van de beste opties is het hergebruiken van bestaand goud. Er wordt geschat dat ongeveer 30% van het goud in omloop afkomstig is van recycling. Dit voorkomt nieuwe mijnbouw.
• Traçeerbaarheid: Technologie zoals blockchain helpt om de reis van een goudstaaf te volgen, zodat we zeker weten dat het niet van een illegale mijn komt.

Er zijn verschillende initiatieven die proberen de industrie schoner te maken: Hoewel 100% duurzaam goud winnen bijna onmogelijk is – elke vorm van mijnbouw verstoort de grond – is er hoop.

Door te kiezen voor sieraden van fairtrade goud of voor gerecycled goud, kunnen consumenten de druk op de industrie verhogen. De toekomst van goudwinning ligt in het balanceren van economische behoefte met respect voor de aarde en haar bewoners.